Тоқыма ресурстарын циклді пайдалануды бағалау құралы ретінде ИҚ-спектроскопия әдісімен регенерацияланған мақтаның құрылымдық трансформациясын зерттеу
Авторлар
-
Ж.А. Майкыбекова
М. Әуезова атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті
-
Др Роза Шаймуратовна
М. Әуезова атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті,
-
Профессор Дилфуз Бахрамовна
Ташкент тоқыма және жеңіл өнеркәсіп институты
-
Доцент Бэла Илларидановна
Алматы гуманитарлық-экономикалық университеті, «Сымбат» дизайн және технология институты,
DOI:
https://doi.org/10.55956/EOLE4936Тірек сөздер:
регенерацияланған мақта талшығы, ИҚ-Фурье-спектроскопиясы, целлюлоза, тоқыма қалдықтары, кристаллдылық индексі (LOI), , аморфтылық, механикалық, механикалық регенерацияv, импортты алмастыру, трикотаж өндірісі, жеке қорғаныс құралдары (ЖҚҚ).Аңдатпа
Аңдатпа. Жұмыс тоқыма қалдықтарын өндіріске тарту арқылы бастапқы шикізат тапшылығы мәселесін шешуге бағытталған. Зерттеудің мақсаты – механикалық регенерацияның кезеңдерінде мақта құрылымының трансформациялану заңдылықтарын анықтау. Зерттеудің өзектілігі Қазақстандағы импортты алмастыру мақсатында коммерцияландыру бағдарламалары аясында іске асырылып жатқан тоқыма бұйымдарын терең өңдеу бойынша алғашқы жобаларды (Астана қ., «Glovex» ЖШС мысалында) ғылыми сүйемелдеу қажеттілігімен негізделген.
Алғаш рет табиғи талшықта кездеспейтін қайталама мақта тотығу деструкциясының спектрлік маркерлері (1712-1716 cm-1 пикі) сандық түрде тіркелді. Сызықтық – бағытталған таспаны қалыптастыру сынаманың максималды гомогенділігін және амидтік жолақтар (1558 cm-1) қарқындылығың төмендеуін қамтамасыз етіп, тазарту тиімділігін растайтыны анықталды. Кристаллдылық индексінің төмендеуі (LOI≈1,39) целлюлозаның аморфтылығын көрсетеді. Регенераттың спектрлік сипаттамалары мен оның технологиялық әлеуеті арасындағы байланыс ғылыми түрде негізделді. Молекулалық деңгейдегі талшықтың «шаршауы» болашақ трикотаж бен жеке жеке қорғаныс құралдарының жоғары гигроскопикалығын алдын ала анықтайтыны дәлелденді. Нәтижелер аралас иірілген жіпті иіру режимдерін оңтайландыруға мүмкіндік береді және Қазахстанның жеңіл өнеркәсібін тұрақты дамыту мен экологияландыру үшін негіз болады.Аңдатпа. Жұмыс тоқыма қалдықтарын өндіріске тарту арқылы бастапқы шикізат тапшылығы мәселесін шешуге бағытталған. Зерттеудің мақсаты – механикалық регенерацияның кезеңдерінде мақта құрылымының трансформациялану заңдылықтарын анықтау. Зерттеудің өзектілігі Қазақстандағы импортты алмастыру мақсатында коммерцияландыру бағдарламалары аясында іске асырылып жатқан тоқыма бұйымдарын терең өңдеу бойынша алғашқы жобаларды (Астана қ., «Glovex» ЖШС мысалында) ғылыми сүйемелдеу қажеттілігімен негізделген.
Алғаш рет табиғи талшықта кездеспейтін қайталама мақта тотығу деструкциясының спектрлік маркерлері (1712-1716 cm-1 пикі) сандық түрде тіркелді. Сызықтық – бағытталған таспаны қалыптастыру сынаманың максималды гомогенділігін және амидтік жолақтар (1558 cm-1) қарқындылығың төмендеуін қамтамасыз етіп, тазарту тиімділігін растайтыны анықталды. Кристаллдылық индексінің төмендеуі (LOI≈1,39) целлюлозаның аморфтылығын көрсетеді. Регенераттың спектрлік сипаттамалары мен оның технологиялық әлеуеті арасындағы байланыс ғылыми түрде негізделді. Молекулалық деңгейдегі талшықтың «шаршауы» болашақ трикотаж бен жеке жеке қорғаныс құралдарының жоғары гигроскопикалығын алдын ала анықтайтыны дәлелденді. Нәтижелер аралас иірілген жіпті иіру режимдерін оңтайландыруға мүмкіндік береді және Қазахстанның жеңіл өнеркәсібін тұрақты дамыту мен экологияландыру үшін негіз болады.
Библиографиялық сілтемелер
1. Умралиева Б.И. Байжанова Ж.Б., Нурмухамбетова Б.Т., Кожабергенова К.Д., Туракулов Б.С.Современное состояние проблемы переработки отходов текстильного производства-печ. сертификат-Журнал РИНЦ ISCIENCE.IN.UA «Актуальные научные исследования в современном мире», Украина, Переслав, выпуск 1(93), часть 1, январь 2023г., - С. 125-130, ISSN 2524-0986
2. Умралиева Б.И., Байжанова Ж.Б., Нурмухамбетова Б.Т., Кожабергенова К.Д., Туракулов Б.С. Комерциализация эффективной технологии разволокнения отходов текстильного производства-печ сертификат-Журнал РИНЦ ISCIENCE.IN.UA «Актуальные научные исследования в современном мире», Украина, Переслав, выпуск 1(93), часть 1, январь 2023г., - С. 131-135, ISSN 2524-0986
3. Умралиева Б.И., Байжанова Ж.Б., Нурмухамбетова Б.Т., Кожабергенова К.Д., Жетербаева Р.А. Анализ современного состояния переработки использования отходов текстильного производства-печ. сертификат-Журнал РИНЦ ISCIENCE.IN.UA «Актуальные научные исследования в современном мире», Украина, Переслав, выпуск 2(94), часть 1, февраль 2023г., - С. 131-135, ISSN 2524-0986
4. Ellen MacArthur Foundation. A new textiles economy: Redesigning fashion`s future, 2020. – P. 18-25.
5. Sandin G., Peters, G.M. Environmental impact of textile reuse and recycling – A review. Journal of cleaner production. 2021. – Vol. 184, – P. 353-365.
6. Motte H., Ostlund A. Sustainable fashion and textile recycling. Sustainability. 2022. – Vol. 14, – P. 14903-14912.
7. Утебай Г., Казиева Д. Исследование свойств пряжи из вторичного хлопкового волокна [Текст] //Лекгая промышленность и сервис. – 2023. - №2 (51). – С. 12-18.
8. He M. et al. Characterization of fiber mechanical recycled cotton denim fibres and the effects of their properties on yarns and knits. MDPI Applied Sciences. 2025. – Vol. 10(5), – P. 177.
9. Regenfabric. Mechanical vs. Chemical recycled cotton: 2025 Guide. Sustainable materials review. Режим доступа: https://regenfabric.com/mechanical-vs-chemical-recycled-cotton-2025-guide-process-benefits-and-choosing-circular-fashion/
10. Ciolacu D. et al. Fourier transform infrared spectroscopic analysis in applied cotton fiber. Carbohydrate polimers. 2021. – Vol. 368, – P. 124-130.
11. Chambre D., Dochia M. FT-IR Characterization of cellulose crystallinity from raw bast fibers. Journal of textile science. 2022. – Vol. 12, – P. 45-52.
12. Жбанков Р.Г., Инфокрасные спектры целлюлозы и ее производных [Текст]. – Минск: Наука и техника, 1964. – С. 45.
13. Nelson M.L., O`Connor R.T. Relation of certain infrared bands to cellulose crystallinity and crystal lattice type. Journal of applied polimer science. Reprint 2021. – Vol. 8, – P. 1325-1341.
14. Subramanya S. et al. Determining the cristallinity index of cellulose in mechanically extracted fiber. ResearchGate. 2021. – P. 10-15.
15. Ütebay B. et al. effects of cotton textile waste properties on recycled fiber quality. Journal of textile institute. 2024. – Vol. 115, – P. 201-210.
16. Mustata A. et al. Comparative analysis of crystallinity changes in cellulose I polymers using ATR-FTIR. Biomacromolecules. 2023. – Vol. 24, – P. 215-223.
17. Chalmers University. Recycling of cotton textiles: Characterization, pretreatment, and purification. Thesis repository. 2024. – P. 88-95.
18. MDPI. A brief review of mechanical recycling of textile waste. Chemical engineering journal. 2025. – Vol. 5, – P. 44.
19. Тарасов, В.П. Инфракрасная спектроскопия в анализе текстильных материалов: учебное пособие. – М.: ФГБОУ ВО «РГУ им. А.Н. Косыгина», 2018. – С. 34.
20. Жбанков, Р.Г. Инфокрасные спектры целлюлозы и ее производных. – Минск: Наука и техника, 1964. – С. 158-161.
21. Ciolacu D. Amorphous Cellulose: Structure and Characterization / D. Ciolacu, F. Ciolacu, V.I. Popa // Cellulose Chemistry and Technology. 2011. – Vol. 45, P. 13-21.
22. Nelson M.L. Relation of certain infrared bands to cellulose crystallinity and crystal lattice type / M.L. Nelson, R.T. O`Connor // Journal of Applied Polymer Science, 1964. – Vol. 8, P. 1325-1341
23. Петканова, Н.Н. Переработка текстильных отходов и вторичного сырья. – М.: Легпромбытиздат, 1991. – С. 50.
24. Structure and properties of regenerated cellulose fibers // MDPI Polymers, 2023, 15 (4). – P.5.
25. Kam S. Parametric design methodology for sustainable fashion with 3D-printed textures. Sustainability. 2022. – Vol. 14, – P. 11-18.
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Copyright (c) 2026 Ж.А. Майкыбекова, Др Роза Шаймуратовна, Профессор Дилфуз Бахрамовна, Доцент Бэла Илларидановна (Автор)
Бұл шығарма Creative Commons «Attribution-NonCommercial» («Атрибуция — Некоммерциялық қолдану») 4.0 лицензиясы бойынша қолжетімді.
