МОРФОБИОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ГЕНЕТИЧЕСКИХ РЕСУРСОВ ПШЕНИЦЫ (TRITICUM AESTIVUM L.) И ИХ СЕЛЕКЦИОННОЕ ЗНАЧЕНИЕ

Максудхон Мусинович Саримсаков; Зафар М.  Зияев; Х.М.  Хасанов

doi:10.55956/WUPG7269

Авторлар

Саримсаков Максудхон Мусинович Өсімдіктердің генетикалық ресурстарын зерттеу институты,Өсімдіктердің генетикалық ресурстарын зерттеу институты,
З.М. Зияев Өсімдіктердің генетикалық ресурстарын зерттеу институты,
Х.М. Хасанов Өсімдіктердің генетикалық ресурстарын зерттеу институты,

DOI:

https://doi.org/10.55956/WUPG7269

Тірек сөздер:

генетикалық ресурстар, бидай (Triticum aestivum L.), генофонд, морфобиологиялық ерекшеліктері, селекциясы, масақ құрылымы, дәні, 1000 дән салмағы, фенологиялық көрсеткіштері

Аңдатпа

Аннотация. Бұл ғылыми мақалада бидайдың (Triticum aestivum L.) генетикалық ресурстарының морфобиологиялық ерекшеліктері мен олардың селекциялық маңызы кешенді түрде зерттелген. Зерттеу жұмыстары 2024–2025 жылдары жүргізіліп, әртүрлі географиялық аймақтардан (Орталық Азия, Ресей, Африка, Америка және Азия елдері) алынған 384 коллекциялық үлгі қамтылды. Үлгілердің фенологиялық даму кезеңдері (көктеу, масақтану, пісу), өсімдік биіктігі, масақ құрылымы, сондай-ақ 1000 дәннің массасы сияқты негізгі шаруашылыққа құнды белгілері жан-жақты талданды. Зерттеу нәтижелері генотиптер арасында айқын фенотиптік әртүрліліктің бар екенін көрсетті. 1000 дәннің массасы 46–56 г аралығында өзгеріп, орташа көрсеткіш 50,7 г құрады, бұл белгінің тұрақтылығы жоғары екенін дәлелдейді. Сонымен қатар, сары тат ауруына төзімділік деңгейі бойынша үлгілер арасында елеулі айырмашылықтар анықталып, кейбір генотиптердің жоғары төзімділігі белгіленді. Бұл олардың селекцияда құнды донор бола алатынын көрсетеді. Ең перспективалы нәтижелер Lutescens, Erythrospermum және Aestivum топтарына жататын үлгілерден байқалды. Аталған үлгілер ірі дәнділігімен, жоғары өнімділігімен және қоршаған орта жағдайларына бейімділігімен ерекшеленеді. Зерттеу қорытындылары бидай генофондын тиімді пайдалану, генетикалық әртүрлілікті сақтау және климаттың өзгеру жағдайында жоғары өнімді, стресс-факторларға төзімді жаңа сорттарды шығару үшін маңызды ғылыми және практикалық негіз болып табылады.

Библиографиялық сілтемелер

1. Aberqulov, M.N., Nazarov, Kh.K. Qishloq xo‘jaligi ekinlari seleksiyasining genetik asoslari. – Toshkent, 2020. – 252 b.

2. Atabayeva, H.N., Xudayqulov, J.B. O‘simlikshunoslik: darslik. – Toshkent, 2018. – 407 b.

3. Bowser, A., Wiggins, A., Shanley, L. Building citizen science capacity through online biodiversity tools // Citizen Science: Theory and Practice. – 2020. – Vol. 5, № 1. – P. 25–39.

4. Di Cecco, G.J. et al. Integrating citizen observations with remote sensing for biodiversity assessments // Global Ecology and Conservation. – 2021. – Vol. 28. – e01672.

5. Miller, C. et al. Assessing accuracy in iNaturalist species identification // Biodiversity Data Journal. – 2020. – Vol. 8. – e53522.

6. Ueda, K., Leary, P. Community engagement and data quality in iNaturalist // Citizen Science Journal. – 2022. – Vol. 9, № 2. – P. 41–57.

7. Turdikulov, B. Fuqarolik ilm-fani va O‘zbekistonning biologik xilma-xilligi: iNaturalist platformasi misolida // O‘zbekiston Ekologiya Jurnali. – 2023. – Vol. 2, № 1. – P. 33–41.

8. GBIF. Global Biodiversity Information Facility – Open Data Portal. – 2024.

9. iNaturalist.org. Citizen Science and Biodiversity Data. – 2025.

10. FAO. Strategic Framework for Sustainable Agriculture and Biodiversity Conservation (2022–2031). – 2022.

11. Lakhiar, I.A. et al. Digital Tools in Agricultural Research: Trends and Implications // Agricultural Informatics Journal. – 2024.

12. Grundas, S., Velikanov, L.P. Identification of Wheat Morphotype and Variety Based on X-Ray Images of Kernels. – InTech, 2013. – DOI: 10.5772/52236.

13. Larikova, Y.S. Morphological features of winter wheat grains (Triticum aestivum L.): DrSc Thesis. – 2007. – 22 p.

14. Nawrocka, A., Grundas, S., Grodek, J. Losses caused by granary weevil larva in wheat grain using digital analysis of X-ray image // International Agrophysics. – 2010. – Vol. 24, № 1. – P. 63–68.

15. What is iNaturalist – GBIF [Electronic resource]. – Access mode: https://help.inaturalist.org/ru-RU/support/solutions/articles/151000169906-что-такое-inaturalist-gbif (accessed: 2026).

16. Salimov, X.V. Russko-uzbekskiy tolkovyy slovar po ekologii, okhrane okruzhayushchey sredy i prirodopolzovaniyu (terminy i ponyatiya). – Tashkent: Fan va texnologiya, 2009. – 336 p.

17. Seltzer, C.E., Kullen, L., Ueda, K. Citizen science and biodiversity monitoring: The iNaturalist platform // Ecological Informatics. – 2019. – Vol. 52. – P. 101–118.

18. Norbekov, J.K., Xusenov, N.N. et al. Bug‘doy navlarining genetik xilma-xillik darajasi hamda filogenetik munosabatlari // Genetika, genomika va biotexnologiyaning zamonaviy muammolari: Respublika ilmiy anjumani tezislar to‘plami. – 2024. – 16 may. – B. 119–121.

19. Observations in the Caucasus by Oleg Kosterin [Electronic resource]. – Access mode: https://inaturalist.nz/projects/observations-in-the-caucasus-by-oleg-kosterin (accessed: 2026).

20. Musayev, D.A., Turabekov, Sh. et al. Genetika va seleksiya asoslari: darslik. – Toshkent: Voris nashriyot, 2012. – 434 b.

МОРФОБИОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ГЕНЕТИЧЕСКИХ РЕСУРСОВ ПШЕНИЦЫ (TRITICUM AESTIVUM L.) И ИХ СЕЛЕКЦИОННОЕ ЗНАЧЕНИЕ